Các chuyên gia nhận định, trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ dần thay thế những công việc mang tính lặp lại, theo quy trình cố định và ít cần tư duy sáng tạo. Điều này đặt ra yêu cầu rõ ràng cho người lao động trong tương lai: nếu không liên tục nâng cấp năng lực, rất dễ rơi vào trạng thái bấp bênh, khó giữ ổn định việc làm và thu nhập.
Chưa khi nào cụm từ “cách mạng công nghiệp 4.0” được nhắc đến nhiều như hiện nay. Robot và hệ thống tự động hóa đang xuất hiện ngày càng dày đặc trong các nhà máy, doanh nghiệp và nhiều lĩnh vực đời sống. Việc máy móc thay thế con người là một thực tế đã và đang diễn ra. Tuy nhiên, theo Thứ trưởng Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội Doãn Mậu Diệp, không nên quá bi quan: CMCN 4.0 có thể làm mất đi nhiều việc làm truyền thống, nhưng đồng thời cũng mở ra những công việc mới với yêu cầu trình độ cao hơn.
Một mặt, tự động hóa có thể khiến khoảng cách giàu – nghèo tăng mạnh, vì lợi nhuận từ vốn và công nghệ có xu hướng tăng nhanh hơn so với lợi nhuận từ sức lao động. Mặt khác, tri thức sẽ trở thành yếu tố cốt lõi của sản xuất trong tương lai, khiến thị trường lao động phân hóa rõ rệt thành hai nhóm: kỹ năng thấp – lương thấp và kỹ năng cao – lương cao. Nếu không có sự thích ứng, nguy cơ phân tầng xã hội sẽ ngày càng rõ rệt.
Robot hóa cũng đang trở thành xu thế tất yếu của công nghiệp hiện đại. Không chỉ trong sản xuất, robot còn được ứng dụng rộng rãi từ nông nghiệp chính xác đến y tế, chăm sóc người bệnh. Khi robot kết hợp với AI, năng lực của máy móc không còn dừng ở các thao tác tay chân, mà còn tiến tới thay thế một phần những kỹ năng từng được coi là “đặc quyền” của con người như phân tích dữ liệu, dự báo, thậm chí hỗ trợ ra quyết định.
CMCN 4.0 vì vậy mang đến cả cơ hội lẫn thách thức. Sự phát triển của internet, dữ liệu lớn (Big Data), hệ thống thông tin trực tuyến và mạng xã hội giúp con người tiếp cận thông tin nhanh hơn, đầy đủ hơn. Doanh nghiệp có thể thu thập và phân tích dữ liệu dễ dàng, ra quyết định chính xác và kịp thời hơn. Công nghệ tự động giúp giải phóng sức lao động, tăng năng suất, giảm sai sót. Nhưng đi kèm với đó là nguy cơ hàng triệu người mất việc, nhiều ngành nghề truyền thống thu hẹp hoặc biến mất nhanh chóng, đặc biệt là các nghề thủ công hoặc những công việc theo dây chuyền đơn giản. Thay vào đó sẽ là các công việc mới đòi hỏi tay nghề cao và năng lực thích nghi.
Chi phí nhân công thấp không còn là “lợi thế”
Một đặc điểm nổi bật của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư là nhiều công đoạn sản xuất có thể được thay bằng máy móc. Điều này tác động mạnh đến lực lượng lao động trình độ thấp và trung đang làm việc trong nhà máy, xí nghiệp. Đáng nói là không ít người lao động hiện nay vẫn chưa nhận thức đầy đủ về tốc độ thay đổi và những thách thức đang tiến gần.
Học tập suốt đời để chủ động việc làm và thu nhập
Sự xuất hiện của ChatGPT nói riêng và AI nói chung được nhiều chuyên gia xem như “hồi chuông cảnh báo” cho những ai đang cảm thấy quá an toàn với công việc hiện tại. Trên thực tế, AI đã ảnh hưởng đến nhiều ngành nghề từ rất sớm, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ tài chính (Fintech). Những vị trí trước đây phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm của con người đang dần được hỗ trợ hoặc thay thế bằng AI, Machine Learning (ML), Deep Learning (DL).
AI có thể “tự học” dựa trên dữ liệu, làm việc ổn định 24/7, không bị chi phối bởi cảm xúc và có thể phục vụ số lượng lớn khách hàng cùng lúc. Khi dữ liệu đủ lớn, AI thể hiện lợi thế rõ rệt, khiến một số công việc như telesales, chăm sóc khách hàng, hỗ trợ cơ bản… có nguy cơ bị thay thế sớm nhất, vì hiệu quả cao mà không cần đào tạo nhân sự theo cách truyền thống.
Tóm lại, làn sóng AI và tự động hóa là bối cảnh chung của tương lai, chắc chắn sẽ tác động mạnh đến giáo dục, việc làm và thị trường lao động. Dù nhiều ngành nghề có thể mất đi, cơ hội mới cũng sẽ xuất hiện. Người lao động sẽ không quá lo bị thay thế nếu có đam mê lĩnh vực mình theo đuổi, kiến thức chuyên sâu, tư duy sáng tạo và tinh thần học hỏi liên tục để thích nghi với thời đại.
