Cuối tháng nhận lương, nhiều công nhân giật mình: tổng thu nhập hơn 10 triệu đồng mà tiền bảo hiểm xã hội (BHXH) chỉ bị trừ hơn 600 nghìn. Có người nghĩ công ty đóng thiếu, có người lại tưởng mình bị tính sai. Thực ra, đa số trường hợp này đều đúng luật — vì BHXH không đóng trên tổng thu nhập bạn cầm tay, mà đóng trên một mức lương riêng gọi là "tiền lương làm căn cứ đóng BHXH".
Bài này giải thích rõ mức lương đó gồm những khoản nào, khoản nào không được tính, tỉ lệ trừ là bao nhiêu và cách tự kiểm tra công ty có đóng đúng cho bạn không. Nội dung tham khảo Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2025) và các quy định hiện hành tại thời điểm viết.
Câu trả lời ngắn gọn: đóng theo lương ghi trong hợp đồng, không phải lương thực nhận
Tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc là mức lương ghi trong hợp đồng lao động, gồm lương theo công việc hoặc chức danh, cộng phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác nếu các khoản đó được xác định cùng với mức lương và trả thường xuyên, ổn định.
Nói cách khác, công ty đóng BHXH theo "lương cứng" đã thỏa thuận trong hợp đồng, chứ không đóng trên tổng số tiền bạn thực nhận cuối tháng. Tiền tăng ca, tiền thưởng theo sản lượng, thưởng Tết hay tiền ăn giữa ca đều không nằm trong mức lương này, nên dù tháng đó bạn làm thêm nhiều, tiền BHXH bị trừ vẫn giữ nguyên.
Nếu bạn mới tìm hiểu về bảo hiểm, hãy đọc trước bài giải thích mức trừ trên lương và quyền lợi từng loại bảo hiểm để nắm tổng quan về BHXH, BHYT và BHTN, rồi quay lại bài này để hiểu sâu phần mức đóng.
Những khoản nào được tính vào lương làm căn cứ đóng BHXH
Theo Luật BHXH 2024, tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc gồm các nhóm sau:
- Lương theo công việc hoặc chức danh ghi trong hợp đồng lao động — đây chính là "lương cơ bản" mà mọi người vẫn gọi. Mức này không được thấp hơn lương tối thiểu vùng áp dụng cho khu vực nơi bạn làm việc.
- Phụ cấp lương — các khoản phụ cấp gắn với công việc, được ghi rõ trong hợp đồng, ví dụ phụ cấp chức vụ, phụ cấp trách nhiệm, phụ cấp thâm niên.
- Các khoản bổ sung khác được xác định cùng với mức lương và trả thường xuyên, ổn định hằng tháng — ví dụ một khoản phụ cấp cố định mỗi tháng đều có, không thay đổi theo sản lượng hay số giờ làm thêm.
Điểm mấu chốt là tính ổn định và tính cố định: khoản nào tháng nào cũng có, mức không đổi, ghi rõ trong hợp đồng thì tính vào căn cứ đóng. Khoản nào thay đổi theo tháng, theo ca, theo sản lượng thì không tính.
Những khoản nào KHÔNG tính vào lương làm căn cứ đóng BHXH
Đây là phần nhiều công nhân hay nhầm nhất. Các khoản dưới đây không tính vào tiền lương làm căn cứ đóng BHXH:
- Tiền lương làm thêm giờ, tiền làm việc vào ban đêm — tức là toàn bộ tiền tăng ca của bạn không làm tăng mức đóng BHXH.
- Tiền thưởng theo năng suất, thưởng sản lượng, thưởng Tết, thưởng tháng 13 — đây là khoản thưởng, không phải lương cố định.
- Tiền ăn giữa ca — dù công ty trả bằng suất ăn hay phát tiền mặt thì cũng không tính.
- Tiền hỗ trợ xăng xe, nhà ở, điện thoại — các khoản hỗ trợ sinh hoạt không gắn với mức lương.
- Các khoản phụ cấp không cố định khác, ví dụ phụ cấp chỉ trả khi đi công tác hoặc khi làm ở vị trí đặc biệt trong một thời gian ngắn.
Vì vậy, hai công nhân cùng cầm tay 11 triệu đồng một tháng vẫn có thể bị trừ BHXH khác nhau, nếu lương cơ bản trong hợp đồng của họ khác nhau. Người có lương cơ bản cao hơn sẽ bị trừ nhiều hơn, nhưng bù lại sau này hưởng thai sản, thất nghiệp hay hưu trí cũng cao hơn.
Vì sao tiền BHXH trừ ít hơn bạn tưởng
Lý do nằm ở cách tính lương thực nhận cuối tháng của công nhân KCN. Thu nhập thực nhận thường gồm 4 phần: lương cơ bản, tiền tăng ca, các khoản phụ cấp và tiền thưởng. Trong 4 phần đó, chỉ lương cơ bản và phụ cấp cố định mới làm căn cứ đóng BHXH. Tăng ca và thưởng có thể chiếm tới một phần ba thu nhập, nhưng không đóng BHXH một đồng nào.
Ví dụ một công nhân lương cơ bản 5.500.000 đồng, tăng ca 2.000.000 đồng, thưởng sản lượng 1.000.000 đồng, tổng thu nhập 8.500.000 đồng. Nếu tưởng BHXH tính trên 8.500.000 đồng thì tiền trừ phải gần 900.000 đồng, nhưng thực tế công ty chỉ tính trên khoảng 5.500.000–6.000.000 đồng, nên tiền trừ chỉ hơn 600.000 đồng. Khoản chênh lệch đó không phải công ty đóng thiếu, mà là phần tăng ca và thưởng vốn không thuộc diện đóng.
Ngược lại, nếu bạn thấy tiền BHXH bị trừ cao bất thường so với lương cơ bản trong hợp đồng, hãy kiểm tra lại phiếu lương: có thể công ty đã cộng thêm một khoản phụ cấp cố định vào căn cứ đóng, hoặc có khoản khấu trừ khác bị gộp chung.
Muốn biết công ty đóng BHXH đúng hay không, hãy đối chiếu mức lương làm căn cứ đóng trên phiếu lương với hợp đồng lao động của bạn.
Người lao động bị trừ bao nhiêu phần trăm
Với người lao động làm việc theo hợp đồng lao động, tỉ lệ đóng trên tiền lương làm căn cứ đóng BHXH như sau:
- BHXH: 8% — quỹ hưu trí và tử tuất.
- BHYT: 1,5% — quỹ khám chữa bệnh.
- BHTN: 1% — quỹ bảo hiểm thất nghiệp.
- Tổng cộng: 10,5% trên lương làm căn cứ đóng.
Phần còn lại do người sử dụng lao động đóng, nên tổng tỉ lệ đóng cho cả ba loại bảo hiểm cao hơn nhiều so với 10,5% mà bạn thấy bị trừ trên phiếu lương. Riêng 10,5% này được trừ thẳng vào lương hằng tháng của bạn, công ty có trách nhiệm nộp thay cho cơ quan bảo hiểm.
Lưu ý: tỉ lệ trên áp dụng cho người lao động làm việc theo hợp đồng lao động thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc. Mức trần đóng BHXH là 20 lần mức lương cơ sở — nếu lương làm căn cứ đóng của bạn cao hơn mức trần thì phần vượt trần không phải đóng thêm.
Ví dụ tính tay: tự kiểm tra tiền BHXH của mình
Dưới đây là 2 ví dụ minh họa với con số giả định để bạn hình dung cách tính. Đây là ví dụ minh họa, không phải mức lương thực tế của một công ty cụ thể nào.
Ví dụ 1: công nhân có phụ cấp chức vụ cố định
Chị Lan làm công nhân lắp ráp điện tử, hợp đồng ghi lương cơ bản 5.500.000 đồng/tháng, phụ cấp chức vụ tổ phó 500.000 đồng/tháng trả cố định, tiền ăn giữa ca 700.000 đồng/tháng.
- Tiền lương làm căn cứ đóng BHXH: 5.500.000 + 500.000 = 6.000.000 đồng. Tiền ăn giữa ca 700.000 đồng không tính.
- Tiền BHXH, BHYT, BHTN bị trừ: 6.000.000 x 10,5% = 630.000 đồng/tháng.
- Tháng đó chị Lan tăng ca thêm 2.000.000 đồng và thưởng sản lượng 1.000.000 đồng, tổng thu nhập 9.700.000 đồng, nhưng tiền bảo hiểm bị trừ vẫn là 630.000 đồng, không tăng theo tăng ca hay thưởng.
Ví dụ 2: hai công nhân cùng thu nhập, khác mức đóng
Anh Minh và anh Tuấn cùng làm một chuyền, cùng cầm tay 11.000.000 đồng trong tháng. Anh Minh có lương cơ bản 6.200.000 đồng, tăng ca ít. Anh Tuấn có lương cơ bản 5.000.000 đồng nhưng tăng ca rất nhiều.
- Anh Minh bị trừ bảo hiểm: 6.200.000 x 10,5% = 651.000 đồng.
- Anh Tuấn bị trừ bảo hiểm: 5.000.000 x 10,5% = 525.000 đồng.
- Hai người cầm tay bằng nhau, nhưng anh Minh đóng BHXH cao hơn 126.000 đồng mỗi tháng. Đổi lại, khi nghỉ thai sản, hưởng trợ cấp thất nghiệp hay tính lương hưu, mức hưởng của anh Minh cũng cao hơn vì tính trên mức lương làm căn cứ đóng cao hơn.
Bài học rút ra: khi so sánh lương giữa hai công ty, đừng chỉ nhìn tổng thu nhập cầm tay. Hãy nhìn cả lương cơ bản trong hợp đồng, vì lương cơ bản càng cao thì mức đóng BHXH càng cao và quyền lợi bảo hiểm sau này càng tốt.
Cách kiểm tra công ty có đóng BHXH đúng cho bạn không
Bạn có thể tự kiểm tra bằng 3 bước đơn giản, không cần hỏi ai:
- Bước 1: lấy hợp đồng lao động ra, xem mức lương theo công việc/chức danh và các khoản phụ cấp cố định được ghi trong đó. Cộng lại để ra mức lương làm căn cứ đóng.
- Bước 2: lấy phiếu lương tháng gần nhất, tìm dòng tiền BHXH, BHYT, BHTN bị trừ. Lấy số tiền bị trừ chia cho 10,5% để suy ra mức lương công ty đang dùng làm căn cứ đóng. Ví dụ bị trừ 630.000 đồng thì mức căn cứ đóng là 630.000 / 10,5% = 6.000.000 đồng.
- Bước 3: đối chiếu hai con số. Nếu khớp nhau thì công ty đóng đúng. Nếu mức công ty dùng thấp hơn hẳn mức trong hợp đồng, hãy hỏi lại phòng nhân sự và yêu cầu giải thích bằng văn bản.
Ngoài phiếu lương, bạn có thể tra cứu quá trình đóng BHXH của mình trên ứng dụng VssID của Bảo hiểm xã hội Việt Nam. Trên đó ghi rõ từng tháng công ty đóng cho bạn với mức lương nào, đóng đủ tháng hay thiếu tháng. Đây là bằng chứng quan trọng nhất nếu sau này có tranh chấp.
Mức đóng BHXH hôm nay ảnh hưởng trực tiếp tới tiền thai sản, trợ cấp thất nghiệp và lương hưu của bạn sau này.
Đóng BHXH thấp có hại gì cho công nhân
Nhiều người nghĩ đóng BHXH thấp thì bị trừ ít, cầm tay nhiều hơn, có lợi. Suy nghĩ này chỉ đúng trong ngắn hạn, còn về lâu dài thì thiệt thòi thuộc về người lao động:
- Tiền thai sản thấp: trợ cấp thai sản tính theo mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng BHXH của 6 tháng trước khi nghỉ. Đóng thấp thì tiền thai sản nhận được thấp.
- Trợ cấp thất nghiệp thấp: mức hưởng hằng tháng bằng 60% mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng BHXH của 6 tháng liền kề trước khi thất nghiệp. Đóng thấp thì lúc mất việc nhận ít.
- Lương hưu thấp: lương hưu tính trên mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng BHXH trong quá trình làm việc. Đóng thấp nhiều năm thì lương hưu sau này thấp.
- Khó chứng minh thu nhập: khi vay vốn ngân hàng hay làm thủ tục cần chứng minh thu nhập, mức lương đóng BHXH thấp có thể khiến hồ sơ của bạn yếu đi.
Vì vậy, khi đàm phán lương với công ty mới, ngoài tổng thu nhập, hãy hỏi rõ lương cơ bản ghi trong hợp đồng là bao nhiêu và công ty đóng BHXH theo mức nào. Một công ty trả tổng thu nhập cao nhưng lương cơ bản thấp chưa chắc đã tốt hơn công ty trả tổng thu nhập thấp hơn một chút nhưng lương cơ bản cao và đóng BHXH đầy đủ.
Nếu bạn đang có ý định nghỉ việc, hãy đọc kỹ hướng dẫn chốt sổ BHXH khi nghỉ việc để lấy lại đầy đủ giấy tờ và không mất quyền lợi bảo hiểm của mình.
Câu hỏi thường gặp
- Hỏi: tăng ca nhiều thì tiền BHXH có tăng theo không?
- Đáp: Không. Tiền tăng ca không tính vào tiền lương làm căn cứ đóng BHXH, nên dù tháng đó bạn tăng ca nhiều hay ít, tiền BHXH bị trừ vẫn như cũ.
- Hỏi: công ty trả tiền ăn bằng tiền mặt thì có tính vào căn cứ đóng BHXH không?
- Đáp: Không. Tiền ăn giữa ca, dù trả bằng suất ăn hay tiền mặt, đều không tính vào tiền lương làm căn cứ đóng BHXH.
- Hỏi: lương thử việc có phải đóng BHXH không?
- Đáp: Người lao động thử việc theo hợp đồng thử việc riêng thì chưa thuộc diện đóng BHXH bắt buộc. Khi ký hợp đồng lao động chính thức sau thử việc, công ty mới bắt đầu đóng BHXH cho bạn.
- Hỏi: công ty đóng BHXH theo lương tối thiểu vùng, thấp hơn lương cơ bản trong hợp đồng thì sao?
- Đáp: Đó là đóng sai. Mức lương làm căn cứ đóng không được thấp hơn lương tối thiểu vùng và phải theo đúng mức lương đã thỏa thuận trong hợp đồng. Bạn có quyền yêu cầu công ty điều chỉnh và truy đóng phần thiếu.
- Hỏi: tôi có thể tự đóng thêm BHXH để mức đóng cao hơn không?
- Đáp: Với BHXH bắt buộc, mức đóng do hợp đồng lao động quyết định, bạn không tự đóng thêm ngoài mức đó. Nếu muốn tích lũy thêm cho hưu trí, bạn có thể tham gia BHXH tự nguyện hoặc bảo hiểm hưu trí bổ sung theo khả năng của mình.
Kết luận
Đóng BHXH theo lương cơ bản ghi trong hợp đồng, cộng phụ cấp cố định, chứ không đóng theo tổng thu nhập thực nhận gồm tăng ca và thưởng. Hiểu rõ điều này giúp bạn không còn hoang mang mỗi khi nhìn phiếu lương, tự kiểm tra được công ty có đóng đúng không và biết cách bảo vệ quyền lợi bảo hiểm của mình về lâu dài.
Cùng ngày hôm nay, TimViecLam còn có hai bài cẩm nang khác mà công nhân nào cũng nên đọc: bài giải thích "nghỉ phép năm công nhân được bao nhiêu ngày" và bài phân biệt "lương tháng 13 khác thưởng Tết thế nào". Đọc đủ ba bài, bạn sẽ nắm trọn các chế độ lương và nghỉ phép của mình trong năm nay.
Nguồn tham khảo: Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (Luật số 41/2024/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025); các quy định hiện hành về tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc. Nội dung bài viết mang tính tham khảo tại thời điểm viết; mức lương và tỉ lệ đóng trong các ví dụ là số liệu minh họa.